De Gids over Afrikaner herinnering en verbeelding

–

Sou ek die dorpie eendag weer bereik
tussen die bog van rante en rivier
waarbo die kerk se koepel sierlik pryk
onaards en swewend in die skemeruur?

Sou ek nog eens my ooglede kon sluit
tussen my hart en alles rondom my
wanneer die klok se roepende geluid
weer koel en suiwer uit die toring gly?

 –

Aldus Elisabeth Eybers (1915-2007) in het gedicht “Droom” uit de bundel Die vrou en ander verse (1945). Het vers is afgedrukt in de laatste aflevering van het tijdschrift De Gids dat is gewijd aan ’plaatsen van Afrikaner herinnering’. Eybers vertrok in 1961 van Johannesburg naar Nederland, maar bleef altijd vertellen over haar jeugd – haar kleintyd in Zuid-Afrika, “hoe ouder zij werd, hoe vaker”, aldus Ena Jansen in het begeleidende essay. Jansen promoveerde in 1992 op Eybers’ Amsterdamse bundels en schreef vervolgens het boek Afstand en verbintenis: Elisabeth Eybers in Amsterdam (1998). Voor De Gids selecteerde zij enkele autobiografische proza-fragmenten uit Eybers’s oeuvre, die ooit gebundeld werden onder de naam ’Pastoriedogter’. De Nederlandse vertaling, ‘Een domineesdochter’, is van de hand van Riet de Jong-Goossens.

Het idee voor dit Zuid-Afrika nummer ontstond nadat in september 2007 aan de Universiteit van Stellenbosch een congres werd gehouden over de werking en verbeelding van het collectieve Afrikaner geheugen. Organisator van het congres, Siegfried Huigen, legt in zijn inleiding bij deze Gids uit hoe de collectieve herinnering tegelijkertijd houvast en last kan zijn:

De nieuwe Zuid-Afrikaanse staat doet zijn best een nieuw boven-etnisch historisch besef te ontwikkelen met nieuwe plaatsen van herinnering, zoals het leed dat het kolonialisme heeft veroorzaakt, de ‘Struggle’ en Robbeneiland. (…) Het ideaal ervan is dat de burgers van de Republiek uiteindelijk allemaal dezelfde collectieve herinneringen zullen hebben om het potentieel van etnische conflicten weg te nemen. Anderzijds is er al jaren een massale emigratie van jonge blanken gaande naar landen uit het voormalige Britse Rijk. (…) Deze emigranten koesteren weliswaar rugby, ‘braai’ en ‘biltong’, maar hechten niet sterk meer aan de immateriële aspecten van hun culturele erfenis. Zuid-Afrika en de Afrikaner identiteit zijn voor velen van hen ballast die ze liever van zich afschudden.

Naast wetenschappelijke essays als van Huigen over het Afrikaner geheugen en over taalmonumenten, van Marlene van Niekerk over ‘de etende Afrikaner’, van Stephanus Muller over het Zuid-Afrikaanse volkslied De Stem en van Gerrit Olivier over ‘de lokasie’, bevat dit Gids-nummer literaire bijdragen van Wilma Stockenström, Gert Vlok Nel, Charl-Pierre Naudé en Antjie Krog en illustraties van de cartoonist Anton Kannemeyer, in Zuid-Afrika beter bekend als Joe Dog.

De foto op de voorkant van deze Gids, met als bijschrift ”strand, 11 sep 1955″, is afkomstig uit het album van Ena Jansen: twee blanke kindertjes aan de hand van een zwarte vrouw – “ieder aan een hand van Meisie op het strand. Onze speelkameraad en behoeder. Ze heeft witte schoenen en witte sokken aan. Wij ook.” In een persoonlijk-wetenschappelijk relaas doet Jansen vervolgens verslag van haar zoektocht naar de sporen van de zwarte meisies in haar eigen familiearchief en in de Zuid-Afrikaanse literatuur, en zij concludeert:

Ondanks constante aanwezigheid decennialang is de bediende bijna onzichtbaar en onhoorbaar. (…) Ik zou alle Zuid-Afrikaanse romans willen lezen op zoek naar vrouwen met kapjes en hoofddoeken die in het hart van de keukens hebben gestaan, die zo erg veel voor ons hebben gedaan, die door de gangen draafden, en die anders door de achterdeur uit onze herinnering zullen verdwijnen.

De Gids, nr. 11/12, jaargang 171 (2008) staat vanaf nu in de tijdschriftenkast van de letterenbibliotheek (locatie P.C. Hoofthuis). Meer Afrikaanse taal- en letterkunde is beschikbaar onder plaatsnummer 279: ZAF. De laatst-verschenen bundel van Elisabeth Eybers Klinkklaar (met luister-cd) vind je in de aanwinstenkast van de letterenbibliotheek (P.C. Hoofthuis).

Readers Online – Digitale readers voor Nederlandse taal en cultuur

Op dit moment wordt door medewerkers van de Universiteitsbibliotheek de laatste hand gelegd aan de digitale readers die vanaf september op Readers Online te vinden zijn. Voor Nederlandse taal en cultuur zijn een zestal readers gemaakt t.b.v. de gelijknamige colleges: Historische tekstinterpretatie, Historisch overzicht van literaire en andere culturele Instituties, Kernmodule: letterkundig onderzoek in cultuurhistorisch perspectief, Kernmodule: literatuurbeschouwing en geschiedschrijving, Moderne Tekstinterpretatie, Theorie en geschiedenis van de journalistieke kritiek.

Thuis werken met de digitale reader:

Om thuis te kunnen werken met de digitale reader moet je student of medewerker van de UvA zijn en in het bezit van een geldige UvAnetID. Bovendien moet je computer zich bevinden binnen het zogenoemde UvA- domein. Dit kan op twee manieren:

Gebruik je UvA-inbel, of UvAdsl als internetverbinding, dan zit je automatisch in het UvA-domein en kun je direct vanuit Blackboard bij de reader komen.

Heb je een andere internetprovider, dan kun je via UvA-vpn toegang krijgen tot het UvA-domein. Daarvoor moet je eerst de UvAvpn software downloaden (eenmalig) om die vervolgens bij iedere sessie opnieuw te activeren. Zodra de UvAvpn software is geactiveerd kun je vanuit Blackboard de reader raadplegen.

Alle informatie over UvA-vpn vind je op de website van het informatiseringscentrum. De benodigde software is te vinden onder “Handleidingen en Software”. Bij het installeren van vpn moet je eenmalig gegevens over de verbinding invoeren. Informatie hierover vind je in de handleiding die je kan downloaden.

Om de teksten uit de reader te kunnen openen heb je versie 6 of hoger van Adobe Acrobat Reader nodig. Deze kan je hier downloaden.

Direct naar de readers:

Historische Tekstinterpretatie, Historisch overzicht van literaire en andere culturele instituties, Kernmodule: letterkundig onderzoek in cultuurhistorisch perspectief: voor 1800, Kernmodule: literatuurbeschouwing en geschiedschrijving, Moderne tekstinterpretatie en Theorie en geschiedenis van de journalistieke kritiek.